Overname van een handelsfonds in België: procedure en formaliteiten

Belangrijkste punten

• Een handelsfonds wordt in het Belgisch recht niet door één enkele wettekst gedefinieerd: het is het geheel van bestanddelen (cliënteel, handelsnaam, materieel, voorraden, contracten) dat dient om een activiteit uit te oefenen, los van de vennootschap die het uitbaat.
• De overname van een handelsfonds (asset deal) verschilt van de overname van aandelen (share deal): de koper kiest de activa en schulden die hij overneemt, in plaats van het hele juridische verleden van de vennootschap te erven.
• De overdracht van een handelsfonds of van een bedrijfsafdeling aan een belastingplichtige die de exploitatie voortzet, valt in principe buiten de btw (art. 11 van het btw-wetboek), een verplichte en niet-optionele regeling.
• Het personeel verbonden aan het overgedragen handelsfonds gaat van rechtswege over op de overnemer, met behoud van zijn arbeidsvoorwaarden, op grond van cao nr. 32bis.

Een bestaande activiteit overnemen, in plaats van ze volledig uit te bouwen, blijft een gangbare weg om zich snel in België te vestigen: een bestaand cliënteel, een vestigingsplaats en een reputatie besparen vaak meerdere jaren commerciële ontwikkeling. Maar de overname van een handelsfonds in België volgt een eigen juridische mechaniek, los van de aankoop van aandelen van een vennootschap, met eigen beschermingsclausules, een specifieke btw-regeling en een bijzonder lot voor het aanwezige personeel. Dit artikel beschrijft die mechaniek, van de overdrachtsovereenkomst tot de fiscaliteit van de meerwaarde voor de verkoper.

Handelsfonds of overname van een vennootschap: twee verschillende verrichtingen

Het Belgisch recht definieert het handelsfonds niet in één enkele wettekst vergelijkbaar met andere begrippen uit het vennootschapsrecht. Het begrip verwijst, volgens de praktijk en de rechtspraak, naar het geheel van roerende, lichamelijke en onlichamelijke bestanddelen waarmee een handelsactiviteit kan worden uitgeoefend: het cliënteel, de handelsnaam en het uithangbord, het materieel en de uitrusting, de voorraden, het huurrecht in voorkomend geval, en bepaalde contracten verbonden aan de exploitatie.

De overname van dit handelsfonds (een "asset deal") verschilt fundamenteel van de overname van de aandelen van de vennootschap die het uitbaat (een "share deal"). In het eerste geval onderhandelt de koper en kiest hij precies welke activa en schulden hij overneemt. In het tweede geval wordt hij eigenaar van de rechtspersoon zelf, met heel haar juridisch, fiscaal en sociaal verleden.

	Overname van een handelsfonds (asset deal)	Overname van aandelen (share deal)
Voorwerp van de overdracht	De gekozen activa en contracten	De vennootschap zelf, met haar vermogen
Verleden van de overgenomen vennootschap	Bindt de koper niet automatisch	Volledig overgedragen aan de koper
Btw-regeling in principe	Buiten de btw, onder voorwaarden (algemeenheid van goederen)	Buiten de btw (overdracht van aandelen)
Lot van het verbonden personeel	Automatische overgang als cao 32bis van toepassing is	Ongewijzigd, de vennootschap blijft werkgever

De kernclausules van de overdrachtsovereenkomst

De overdracht van een handelsfonds vereist geen authentieke vorm: een onderhandse akte volstaat in principe, tenzij de verrichting een onroerend goed omvat of de partijen kiezen voor de notariële vorm wegens de sterkere bewijswaarde ervan. Enkele clausules structureren bijna elke goed opgestelde overdrachtsovereenkomst.

Het niet-concurrentiebeding verbindt de verkoper ertoe geen gelijkaardige activiteit opnieuw uit te oefenen, voor een bepaalde duur en binnen een bepaald geografisch gebied, om het overgedragen cliënteel te beschermen. De Belgische rechtbanken beoordelen de geldigheid ervan aan de hand van de evenredigheid: een beding dat te ruim is in tijd, ruimte of activiteitsomschrijving, loopt het risico door de rechter te worden beperkt of terzijde geschoven.

De garantie van activa en passiva verbindt de verkoper ertoe de koper te vergoeden als een schuld van vóór de verkoop, niet bekendgemaakt of onderschat, na de overdracht aan het licht komt. Ze vult het onderzoek (of "due diligence") aan dat de koper vóór de ondertekening voert, en loopt doorgaans over een beperkte duur met een vastgelegd maximumbedrag, onderhandeld tussen de partijen.

Het lot van het personeel: cao nr. 32bis

Wanneer de overname van een handelsfonds gepaard gaat met een werkgeverswissel door een conventionele overdracht, regelt cao nr. 32bis, gesloten binnen de Nationale Arbeidsraad op 7 juni 1985, het behoud van de rechten van de werknemers verbonden aan de overgedragen activiteit.

Het centrale principe: de arbeidsovereenkomsten van de werknemers verbonden aan het overgedragen handelsfonds gaan van rechtswege over op de overnemer, die alle bijbehorende rechten en plichten overneemt, zonder dat een nieuwe overeenkomst moet worden ondertekend, en zonder dat de werknemer zich als zodanig tegen de overgang kan verzetten. Hij kan enkel weigeren de arbeidsrelatie met de overnemer verder te zetten, wat, bij ontstentenis van een gegronde reden verbonden aan een wezenlijke wijziging van een essentiële voorwaarde, gelijkstaat met een ontslagname. De overgang zelf kan geen reden voor ontslag vormen, noch vanwege de overdrager, noch vanwege de overnemer.

Formaliteiten te voorzien op het vlak van personeel en contracten

• Informatie en raadpleging van de personeelsvertegenwoordigers

  Wanneer een ondernemingsraad of een vakbondsafvaardiging bestaat, het personeel informeren en raadplegen vóór de overdracht, overeenkomstig de verplichtingen van cao nr. 32bis.

• Inventaris van de betrokken arbeidsovereenkomsten

  Precies nagaan welke werknemers verbonden zijn aan het overgedragen handelsfonds, in tegenstelling tot wie bij de overdrager blijft als die een andere activiteit voortzet.

• Controle van de overdraagbaarheid van de handelshuur

  De huurovereenkomst is niet altijd automatisch overdraagbaar: de overdrachtsclausule in de lopende huurovereenkomst nakijken en, indien nodig, de toestemming van de verhuurder verkrijgen.

• Overdracht van de vergunningen en toelatingen eigen aan de activiteit

  Sommige erkenningen zijn verbonden aan de persoon van de houder en moeten door de overnemer opnieuw worden aangevraagd, in plaats van automatisch mee over te gaan met het handelsfonds.

• Bijwerking bij de Kruispuntbank van Ondernemingen

  De wijziging van exploitant en de activering van het ondernemingsnummer van de overnemer aangeven bij een erkend ondernemingsloket.

De btw-regeling bij de overdracht van een handelsfonds

De verkoop van een handelsfonds in zijn geheel, of van een autonome bedrijfsafdeling, valt in principe buiten de btw wanneer de verkrijger een belastingplichtige is die de exploitatie voortzet: artikel 11 van het btw-wetboek stelt de overnemer dan gelijk met de voortzetter van de persoon van de overdrager, en er wordt geen btw aangerekend op de verkoopprijs. Deze regeling, die de kasstroom van ondernemingen bij een overdracht niet wil benadelen, is verplicht en niet optioneel: de partijen kunnen niet kiezen om btw toe te passen als de voorwaarden van artikel 11 vervuld zijn.

Deze regeling geldt voor de overdracht van een algemeenheid van goederen of van een bedrijfsafdeling. Ze geldt niet voor de geïsoleerde verkoop van een enkel actief zonder voortzetting van de exploitatie, die onder de gewone btw-regeling blijft vallen die op elk verkocht goed van toepassing is.

De stappen van de procedure, van het onderzoek tot de ondertekening

Zodra het principe van de overname vastligt, volgt de verrichting een vrij constante opeenvolging, waarvan de duur vooral afhangt van de omvang van het handelsfonds en de complexiteit van het onderzoek.

1. 1

   Intentieverklaring en vertrouwelijkheid

   Week 1

   De partijen formaliseren hun wederzijdse interesse en omkaderen de vertrouwelijkheid van de uitgewisselde informatie vóór het onderzoek.

2. 2

   Overnameonderzoek (due diligence)

   Weken 2 tot 4

   De koper gaat de boekhoudkundige, fiscale, sociale en contractuele toestand van het handelsfonds na: lopende contracten, geschillen, voorraadtoestand, btw- en sociale toestand van de verkoper.

3. 3

   Onderhandeling van de overdrachtsovereenkomst

   Weken 4 tot 6

   Opstellen van het niet-concurrentiebeding en de garantie van activa en passiva, en opstellen van de precieze lijst van overgedragen bestanddelen.

4. 4

   Informatie aan het betrokken personeel

   Vóór de ondertekening

   Wanneer cao nr. 32bis van toepassing is, informatie en raadpleging van de personeelsvertegenwoordigers vóór de definitieve beslissing.

5. 5

   Ondertekening van de overeenkomst en betaling van de prijs

   Dag van ondertekening

   De akte kan onderhands of voor een notaris worden verleden naargelang de keuze van de partijen; voor het handelsfonds zelf is geen authentieke vorm vereist.

6. 6

   Formaliteiten na de overdracht

   Volgende weken

   Aangifte van de wijziging bij de Kruispuntbank van Ondernemingen, bijwerking van de vergunningen, informeren van klanten en leveranciers.

De overnemer heeft er vaak belang bij de overname onder te brengen in een specifiek daarvoor opgerichte vennootschap in plaats van in eigen naam, onder meer om de overgenomen risico's af te schermen. Onze begeleiding bij de oprichting van een onderneming in België dekt deze stap vóór de ondertekening.

De fiscaliteit van de meerwaarde voor de verkoper

Wanneer de verkoper een zelfstandige in eigen naam of een vennootschap is, wordt de meerwaarde die bij de verkoop van het handelsfonds wordt gerealiseerd, in het bijzonder op de onlichamelijke bestanddelen zoals het cliënteel, fiscaal aangemerkt als een stopzettingsmeerwaarde. Ze kan worden belast tegen het gewone progressieve tarief of, onder bepaalde voorwaarden, een afzonderlijke aanslag genieten op grond van artikel 171 van het Wetboek van de inkomstenbelastingen 1992 in plaats van bij de andere beroepsinkomsten te worden gevoegd.

De afzonderlijke aanslag van meerwaarden op onlichamelijke bestanddelen bedraagt in principe 33% (art. 171, 1°, c, WIB 92). Een verlaagd tarief kan van toepassing zijn in bepaalde omstandigheden van stopzetting, met name verbonden aan leeftijd, overlijden of een gedwongen stopzetting, maar het precieze niveau en de voorwaarden ervan verschillen naargelang de situatie en moeten geval per geval worden nagegaan met een boekhouder of een fiscaal adviseur vóór elke verkoop.

Deze afzonderlijke aanslag wijkt af van het progressieve tarief dat normaal van toepassing is op beroepsinkomsten, dat vaak hoger ligt. De meerwaarde komt bovendien, in principe, in de berekeningsbasis van de sociale bijdragen van de zelfstandige, onder voorbehoud van de uitsluitingen voorzien bij een volledige en definitieve stopzetting van activiteit, te bevestigen met het sociaal verzekeringsfonds.

Nood aan begeleiding bij een overname of verkoop van een activiteit?

Monsiegesocial begeleidt de oprichting en structurering van Belgische vennootschappen, van de oprichtingsakte tot het dagelijks beheer na een overname.

Ontdek onze dienstenBekijk onze tarieven

Verder lezen

Een overname van een handelsfonds kan ook samengaan met een fusie van vennootschappen wanneer de overnemer de structuur zelf rechtstreeks wil opslorpen in plaats van enkel haar activa, of met een ontbinding en vereffening van een BV aan de kant van de verkoper zodra het handelsfonds is overgedragen. Om de structuur die de overname zal dragen te begroten, zie onze gids over de oprichtingskosten van een BV in België.

• Conventionele overdracht van ondernemingen, collectieve arbeidsovereenkomst nr. 32bis: FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
• Btw-wetboek: geconsolideerde tekst, FOD Justitie
• Wetboek van de inkomstenbelastingen 1992: geconsolideerde tekst, FOD Justitie